Afbygging átrúnaðargoðsins
Halldór Björn Runólfsson
HBR: Einhvers staðar heyrði ég því fleygt að þú hafir alltaf ætlað þér að verða málari. Annað hafi ekki komið til greina?
JÓ: Jú það er rétt, til þess var kúrsinn tekinn á Myndlista- og handíðaskólann, en það kom babb á bátinn eftir skólann. Ég varð fyrir miklum áhrifum af túlípönunum - Íslendingunum í Amsterdam, bræðrum Sigurði og Kristjáni Guðmundssonum, Hreini Friðfinnssyni og Ólafi Lárussyni – og gerði mikið af ljósmyndum á árunum 1975 til 1980 sem voru lítið annað en replikkur af því sem einkenndi verk þeirra, og listamanna sem tengdust Suðurgötu 7, sem frændurnir Bjarni H. Þórarinsson og Friðrik Þór ráku.
HBR: Friðrik Þór var þó varla samferða þér í skólanum?
JÓ: Við Friðrik Þór vorum saman í Menntó – í Tjörninni – en hann var aldrei í Myndlista- og handíðaskólanum. Hann og Árni Páll héldu einmitt saman stóra sýningu á Kjarvalsstöðum sem hafði töluverð áhrif á mig. Þeir voru á kafi í konseptinu og voru með mjög sérstæða hluti eins og Fegurðarsamkeppni Íslands, þar sem Ungfrú Snæfells- og Hnappadalssýslu var hreint ógleymanlegur miðpunktur. Svona list hafði töluverð áhrif á mig á þessum árum og ég hélt áfram að gera ljósmyndaverk vel fram á 9. áratuginn; jafnvel eftir að ég var kominn til New York vann ég eingöngu ljósmyndir til að byrja með. Að vísu urðu þessar ljósmyndir alltaf malerískari og malerískari eftir því sem á leið. Það endaði með því að ég var farinn að mála módelin sem ég tók myndir af.
HBR: Þetta voru risastórar ljósmyndir ef ég man rétt?
JÓ: Já, það var eiginlega vendipunkturinn þegar ég var farinn að mála fyrir ljósmyndavélina. Eftir það fann ég fyrir æ meiri þörf fyrir að mála milliliðalaust, beint á strigann. Að vísu hefur ljósmyndaáhuginn aldrei horfið, ég hef alltaf jafn gaman af ljósmyndum, hvort heldur sem sjálfstæðum miðli eða í tengslum við málverkið.
HBR: En áður en við segjum skilið við þennan tíma, hvenær varstu í
Myndlista- og handíðaskólanum?
JÓ: Ég var bara þrjú ár í skólanum, frá 1974 til 1977. Tvö ár fóru í forskólann og svo var ég eitt ár í grafíkdeild. Ég var jafnframt þessu farinn að vinna í umbroti hjá gamla Vísi og þótti það mun meira spennandi vettvangur. Þar með flosnaði ég smám saman upp úr skólanum. Síðustu önnina gerði ég varla nokkurn skapaðan hlut; eina mynd, það var allt of sumt.
HBR: Var eitthvað farið að bóla á nýja málverkinu á þessum tíma?
JÓ: Nei. Það var yfir höfuð ekkert málað á þessum tíma. Mig minnir að það hafi bara verið tveir nemendur í málaradeild síðasta árið sem ég var í skólanum, Guðrún Tryggvadóttir og Guðbergur Auðunsson. Nýlistadeildin var hins vegar með stærri deildum og kennaradeildin sömuleiðis, en við vorum varla fleiri en tvö til þrjú í grafíkdeildinni.
HBR: Hvernig var andinn í Myndlista- og handíðaskólanum á þessum tíma: Var gaman þar?
JÓ: Nei, ég missti áhugann og fann mig engan veginn innan veggja hans. Mér leiddist og fannst skólinn ekki skemmtilegur. Ég fann mig einhvern veginn milli vita. Í kringum mann var fullt af nemendum sem komu í skólann beint eftir gagnfræðapróf og voru þar af leiðandi aðeins yngri. Við sem vorum með stúdentspróf sluppum við bóklegu fögin sem þeir þurftu að bæta á sig sérstaklega. Þar af leiðandi var miklu minni viðveruskylda hjá okkur, en við fengum ekkert í staðinn. Á þessum árum er maður mjög móttækilegur fyrir hvers kyns lærdómi og nýjungum, en þeirri þörf var einfaldlega ekki fullnægt.
HBR: Þú hefur þó væntanlega kynnst einhverju góðu fólki á þessum árum:
Hverjir voru samferða þér í skólanum?
JÓ: Það var fullt af skemmtilegu fólki í mínum árgangi, sem ég kunni vel við, en ég sótti hinsvegar meira í að vera í kringum nýstofnaða deild, sem var kölluð Deild í mótun og varð seinna Nýlistadeildin. Þar stúderuðu m.a.
Bjarni H. Þórarinsson, Sverrir Ólafsson og Birgir Andrésson, og voru langflottastir.
HBR: En þú segir að áhuginn á listinni hafi dalað á þessum tíma. Hvað kom til að hann vaknaði aftur og hvenær gerðist það?
JÓ: Ég fór að vinna á Vísi og þar kynntist ég meðal annarra Árna Þórarinssyni, bróður Steinunnar myndhöggvara, sem nú orðinn þjóðkunnur glæpasagnahöfundur með meiru. Hann fékk mig til liðs við sig þegar hann gerðist ritstjóri nýstofnaðs Helgarpósts ásamt Birni Vigni Sigurpálssyni.
Árni og Björn Vignir ýttu mér útí það að myndskreyta greinar í blaðinu meðfram umbrotinu. Ég held að það hafi verið samskiptin við þá og fleiri á blaðinu, svo sem Guðlaug Bergmundsson, sem þá var nýkominn úr námi frá Frakklandi, sem varð til þess að mig fór að langa í framhaldsnám. Ég hafði alltaf unnið eitthvað heima að myndlist, en það var frekar stefnulaust. Nú fannst mér tími til kominn að halda áfram.
HBR: Þetta var rétt um 1980 ekki satt? Varstu alltaf staðráðinn að halda vestur um Haf?
JÓ: Nei, alls ekki. Það voru ýmsir staðir sem mér fannst koma til greina, svo sem London, Berlín og New York. Ég var fljótur að afgreiða London sem var fremur óspennandi á þessum árum. Berlín kom auðvitað vel til greina en þýskan var mér framandi og það hefði kostað mig heilt ár aukalega að ná tökum á málinu. Hins vegar var ég að spá í Pólland. Ég var hrifinn af pólskri hefð í plakatgerð og velti því alvarlega fyrir mér að sækja þar um skólavist. En pólska sendiráðinu leist ekkert á þessar vangaveltur og fékk mig ofan af þessu.
HBR: Og þá var bara New York ein eftir?
JÓ: Sennilega lá það alltaf í loftinu að ég færi til New York. Þar voru mínar fyrirmyndir í myndlist og helstu hetjur rokksins. Flestir jafnaldrar mínir fóru til Hollands og myndlistarnemar á undan mér höfðu reyndar sótt þangað í heilan áratug. Mér fannst það vera að bera í bakkafullan lækinn að fara þangað.
HBR: Var ekki erfitt að koma til New York?
JÓ: Ekki fannst mér það. Ég var býsna fljótur að læra inn á borgina.
Auðvitað var ég með fyrirfram gefnar hugmyndir eins og allir. Á þessum árum var New York yfirleitt sögusviðið í amerískum glæpamyndum og það vildi gleymast hversu vinaleg hún getur verið. Reyndar er hún samsafn af fjölmörgum þorpum. Smám saman fer maður að læra á sitt eigið hverfi og rekast á sama fólkið aftur og aftur. Í okkar tilviki, mínu og fjölskyldunnar, var það East Village. Þar spruttu upp ný gallerí nær daglega. Sum eru starfandi enn þann dag í dag meðan önnur lifðu út vikuna.
Gerjunin var ótrúleg; stórhugurinn mikill og umhverfið gefandi.
HBR: Varstu búinn að taka ákvörðun þarna um að gerast málari?
JÓ: Já, þá var ég farinn að mála. Það var að minnsta kosti orðið aðalstarfið.
HBR: Var New York gefandi að því leytinu til?
JÓ: Ja..., þetta var veturinn sem Julian Schnabel var kynntur til sögunnar sem hin óskoraða stjarna. Hann var orðinn þekktur áður en hann sýndi hjá Mary Boone. Bara það eitt að hún skyldi ætla að sýna hann tryggði honum brautargengi. Leo Castelli heimtaði líka að fá að sýna hann þar sem Boone var fyrrverandi hægri hönd hans í bransanum. Nú síðan eru þeir að koma þarna fram hver á fætur öðrum, David Salle, Jean-Michel Basquiat og Keith Haring, sem þá var enn ekki orðinn þekktur utan borgarinnar og hélt sig mestmegnis neðanjarðar þar sem hann var að krota á auglýsingaskilti á lestarstöðvunum.
Vinsælasti klúbburinn á þessum árum var Mudd Club og á efri hæðinni rak Haring gallerí.
HBR: Varðstu var við einhverja evrópska innrás sem olli skjálfta í listalífi New York-borgar á þessum árum? Ákveðin listtímarit, svo sem Artforum voru stundum uppfull af slíkum fréttum.
JÓ: Maður varð ekki var við neinn skjálfta en það voru ákveðin átök þegar Þjóðverjar á borð við Georg Baselitz og Jörg Immendorf, og Ítalir með Francesco Clemente í fararbroddi gerðu innrás á markaðinn í New York. Hvort um samantekin ráð meðal gallerista var að ræða eða ómeðvitað átak er erfitt að spá en þetta keyrði upp áhugann og margbreytnina í listaflóru borgarinnar. Á því er enginn vafi.
HBR: Þetta voru miklir átakatímar. Varðstu var við að menn skiptu sér í hópa með og á móti málverkinu?
JÓ: Nei, það var ekkert svoleiðis. Ég skil nú ekki beinlínis þessa umræðu, með eða á móti málverkinu. Góðir hlutir eru góðir sama í hvað þeir eru gerðir. Ég hef heyrt undanfarin ár hér heima að málarar séu hafðir útundan.
Persónulega verð ég ekki var við neitt slíkt enda held ég að það eigi ekki við nein rök að styðjast. Velgengni miðla innan myndlistar gengur vissulega í bylgjum en þeir hverfa aldrei. Nýja málverkið var einn slíkur öldutoppur en þannig uppsveiflur eru dæmdar til að fjara út. Lífsryþminn er alltaf á hreyfingu eins og hafið. Það eina sem þú getur gert sem listamaður er að vinna þína vinnu og vona að tíðarandinn verði þér einhvern tíma hagstæður.
Það getur verið fínt fyrir listamann að detta úr kastljósinu af og til.
Slíkt getur verið kærkomin pása. En ef þú ert alltaf að reyna að elta tíðarandann lendirðu í algjörum ógöngum því tíðarandinn verður alltaf einum á undan þér. Annars held ég að umræða sem byggist á togstreitu milli miðla þekkist varla annars staðar enda er hún með eindæmum ófrjó.
HBR: Hvað orsakar hana?
JÓ: Ég held það sé fámennið og þröngur markaður. Það virðist alltaf vera eitthvað eitt í gangi á Íslandi í einu og þá kemst ekkert annað að. Einu sinni var það bara nýja málverkið, eins og ekkert annað væri til. Þar áður var það bara konseptið og einhvern tíma var það bara minimalisminn. Þetta er ótrúlega óintressant og leiðinlegt. Þegar þú kemur til annarra borga sérðu fjölbreytileikann. Allir miðlar og stefnur lifa þar góðu lífi hlið við hlið.
Það er ekki samkeppni sem setur mark sitt á sambýli þessara ólíku leiða heldur samræða, eða díalógur. Það er þetta sem mann dreymir um að fá meira af hér heima. Það væri til að mynda frábært ef hér í Reykjavík væru starfandi eins og fimm fagleg gallerí sem gætu markað sér sína sérstöðu.
Eitt eða tvö gallerí, hversu góð sem þau eru duga ekki til að keyra upp samræðuna sem okkur vantar um myndlist.
HBR: En snúum okkur að því sem þú varst að fást við á þessum árum. Þegar þú sýndir á Kjarvalsstöðum, 1984, voru ljósmyndirnar ennþá til staðar en blöndun þeirra við málaralistina var þó höfuðeinkenni, ásamt stærðinni. Ertu maður stærðanna?
JÓ: Já, mér líður best með stórum flötum og ég held að hver maður eigi sína kjörstærð.
HBR: Er það vegna þess að þú ert frekar stór maður?
JÓ: Það held ég ekki. Sjáðu Penk, þýska nýmálarann. Hann er dvergur og málar risamálverk upp á marga metra. Í mínu tilviki kom stærðin þannig til að ég var að vinna með pólitískar og trúarlegar ímyndir. Ég hef lengi velt vöngum yfir þeirri þörf mannsins að búa sér til átrúnaðargoð, hvort heldur í pólitískum, trúarlegum eða menningarlegum tilgangi. Leiðtogaþörfin er sérkennileg og á sér ótal birtingarmyndir. Ég dróst að risastórum auglýsingum með myndum af frambjóðendum, myndum þar sem þeir eru sýndir með bjartsýnisblik í augum og horfandi inn í framtíðina. Þar fylgja með loforð væntanlegs leiðtoga um betri tíð og blóm í haga.
HBR: Rétt eins og leiðtogaefnið væri guðdómlegt?
JÓ: Já, þetta er fylgifiskur 20. aldarinnar þó svo að okkur finnist við komin miklu lengra á þróunarbrautinni en heimshlutar sem búa við gamaldags kerfi með trúarlegu stjórnmálaívafi. Byltingin í Rússlandi, þriðja ríkið í Þýskalandi, fasisminn á Ítalíu og Bandaríki Bush eru augljós dæmi, en persónudýrkunin er miklu víðtækari. Rokkstjörnur, leikarar, íþróttamenn standa frammi fyrir móðursjúkum aðdáendum. Ég vann þessar ímyndir að vísu í temmilegum stærðum til að byrja með, en ég sá þær alltaf fyrir mér sem stór veggspjöld.
HBR: Hvar kom vaxið inn í spilið?
JÓ: Sem krakki lærði ég eins og allir að nota vaxliti, þekja þá og rispa yfirborðið svo liturinn kæmi í gegn. Þetta fór ég að gera með eilítið fullorðinslegri hætti og notaði kertavax ásamt olíu. Effektinn var mjög fallegur en parafínið molnaði og hrundi af. Þá var það hollenskur vinur minn sem sagði mér frá býflugnavaxinu, sem hafði verið mikið notað í olíumálverki undanfarna áratugi, en ég hafði aldrei heyrt um. Eftir Myndlista- og handíðaskólann kunni ég ekki neitt, hvorki að strekkja striga, búa til liti, nota bindiefni né teikna. Ég skammaðist mín fyrir vankunnáttu mína þegar ég var kominn í School of Visual Arts að ég gat ekki hugsað mér að spyrja kennara mína um þessa grundvallarþætti sem mér fannst að skólinn heima hefði átt að láta mér í té. Þannig að ég var mikið í því að pikka upp aðferðir og tækni hjá listamönnum sem ég umgekkst dags daglega.
HBR: Látum vera að skóli leggi ekki áherslu á málaralist. Hitt er miklu alvarlegra þegar slegið er slöku við teiknikennsluna. En teikning og teiknikunnátta vill vera Akkilesarhæll okkar Íslendinga. Góðir teiknarar eru fágætir hér, sem reyndar minnir mig á það að þú sem málari ert óvenju spar á liti. Hversu góður sem þú ert með pensilinn og malerískur að öðru leyti þá er það oft á mörkunum að þú getir talist málari svo grafísk eru verk þín yfirleitt og snauð að lit.
JÓ: Það er rétt og líklega er það uppeldið. Foreldrar mínir eru minimalistar að upplagi og hafa mikið óþol fyrir skrauti. Ég vil að verkin séu hrá, hröð og strippuð öllum aukaatriðum.
HBR: Og hvernig hefur þróunin verið; finnst þér þú finna fyrir miklum breytingum?
JÓ: Ég er orðinn miklu persónulegri en ég var. Hlutir sem ég hélt aðgreindum áður fyrr leyfi ég að vaxa saman. Þá á ég við list mína annars vegar og starf mitt sem illustrator og hönnuður hinsvegar. Ég reyndi alltaf að halda þessum þáttum aðskildum. Núna tefli ég þeim saman og útkoman er óvæntari og frjórri, en jafnframt mun heildstæðari, eðlilegri og persónulegri.
HBR: En hvað með átrúnaðargoðin, portrettin, þessi risaíkon; þau hurfu einn góðan veðurdag og eftir stóð bara blómamynstur: Varstu ef til vill að hverfa frá fígúratífu málverki til abstraksjónar?
JÓ: Alls ekki. Það voru einfaldlega aukaatriði eins og bakgrunnur sem stálu senunni og ýttu andlitunum til hliðar. Sem trúleysingi sakna ég þess ekki að hafa fellt þessi íkon af stalli. Eftir því sem ég skoðaði þau meir leystust þau upp og ég fór að fá meiri áhuga á því sem engu máli skipti í bakgrunni myndanna. Það kom líka betur heim og saman við mína eigin jafnræðislegu heimspeki að leysa upp átrúnaðargoðin og leyfa neðanmálinu að blómstra í þeirra stað.
HBR: Þú gerir þér væntanlega grein fyrir því hversu nærri þú ferð hugmyndum franska heimspekingsins Jacques Derrida um afbyggingu - eða dekonstrúksjón - með þessum aðferðum og afstöðu?
JÓ: Nei, mér þykir þú segja mér tíðindi. Ég vissi að þetta var spurning um heimspeki, en ekki að þetta væri svona skemmtilega postmódernískt.
