Halldór Björn Runólfsson
Áhorfandinn hefur alltaf skekkta mynd af fyrirbærinu sem hann sér. Skekkjan vex ef fyrirbærið er hlutur gerður af manna höndum, og margfaldast eftir því sem fleiri eru bendlaðir við tilbúninginn. Þegar í upphafi 15. aldar gerðu ítalskir endurreisnarmenn sér grein fyrir mikilvægi þess að áhorfandinn fengi sem gleggsta og réttasta mynd af tilverunni – náttúrulegum hlutum hennar og tilbúnum – svo dómgreind hans væri ekki spillt af glámskyggni og hillingum. Í áætlun þeirra fólst ýmist dulið eða meðvitað andóf við þeirri alþjóðlegu nútímahyggju sem hvarvetna ríkti í Evrópu á síð-gotneskum tíma og lýsti sér í loftkenndri og margbrotinni miðaldasýn líkt og hægt væri að fá einhvern botn í heiminn með því að skoða hann gegnum kviksjá.
Endurreisnin kenndi áhorfendum að stilla sig af, helst bak við rúðudreginn ramma og draga augað í pung til að skekkja ekki fyrirbærið sem þeir höfðu í sigti. Til varð áhorfandi sem miðar út tilveruna eins og veiðimaður en slær að auki ramma utan um sjónarsviðið. Hann sér tilveruna út um eins konar glugga eins og hann væri stúkaður af utan hennar. Það er ekki ósvipað því að skynja tilveruna út frá tveim ósættanlegum sjónarmiðum, innan úr höfuðskelinni og utan við hana. Ef maðurinn væri hausinn einn kynni hugmyndin um tilveruna séða út um ramma eða gluggakarm að vera nokkuð raunhæf. Það má sjá fyrir sér skriðdýr í ætt við skjaldböku utan um mannsheila með eitt auga til að nema tilveruna án þess að sjá snefil af sjálfu sér. Slíkt skrímsli væri líkara myndupptökuvél á fjórum fótum en mennskum manni.
Það dregur úr ágæti rammans frá endurreisnartímanum að maðurinn skuli geta upplifað sig í senn, utan frá og innan. Augljósasta dæmið er þegar menn þvo sér. Þeir sápa skítugar hendur sínar og skrúbba eins og hverja aðra hluti án þess að sökkva sér ofan í djúpa, sjálfhverfa þanka um að hendurnar séu hluti af ómetanlegum líkama þeirra. Þeir ganga heldur ekki um heiminn eins og ósýnilegar sálir sem aldrei eru truflaðar í athugunum sínum á tilverunni.
Flestir gera sér grein fyrir því að þeir eru sjálfir af holdi og blóði.
Auðsýni þeir öðrum áhuga geta þeir búist við að fá þann áhuga borgaðan í sömu mynt. Ólíkt því sem fram kemur í rammahugmynd endurreisnarmanna reynist mannlegur áhugi ofar en ekki vera gagnkvæmur.
Þar af leiðandi skoðar áhorfandinn ekki tilveruna eins og sjóliði gegnum sjónpípu á kafbáti heldur eins og leikari aðra leikara á sviði þar sem hver maður er í senn áhorfandi og leikari. Ekkert verður rannsakað í þaula án þess að rannsóknin hafi áhrif á rannsakandann og viðfangsefnið með einum eða öðrum hætti. Óvissulögmál Heisenbergs sýndi að smásmygli okkar eru takmörk sett. Við getum ekki farið óendanlega ofan í saumana á hlutunum án þess að raska náttúrulegu ferli þeirra. Síbreytileiki tilverunnar ruglar okkur einnig í ríminu og brenglar auðveldlega túlkun okkar á henni. Þegar heimsmynd nútímamannsins sundraðist og hann gerði sér grein fyrir því að til var raunverulegt ferli sem átti jafnt við hann og alla aðra jarðarbúa án þess honum tækist að hemja það eða skilja til fullnustu fór hreppatrú hans endanlega forgörðum. Engin trúarbrögð geta lengur vænst þess að öðlast algildi með sama hætti og lögmál eðlisfræðinnar. Vegna óvissulögmálsins getur eðlisfræðin heldur ekki svarað öllum spurningum um ferli hlutanna. Hún kemur því ekki til með að geta tjaslað saman heimsmyndinni og fullvissað okkar um alla skapaða hluti með sama hætti og trúarbrögðin gerðu fyrir uppreisn vísindahyggjunnar. Allt bendir til að efinn og óvissan muni verða með okkur enn um sinn.
Listin lifir meðan óvissan varir. Myndlistin er fyrir þá sem sjá ekki af því þeir vita ekki og vita ekki af því að þeir þekkja ekki. Læknirinn og mannfræðingurinn Rudolf Virchow tók eftir því að nemendur hans í meinafræði sáu sjaldnast sjúkdómseinkenni á líkamshlutum sem þeir voru látnir athuga fyrr en þeim var bent á einkennin. Þá fyrst opnuðust augu þeirra og upp frá því þekktu þeir einkennin hvenær sem þeir rákust á þau. Ástæðan fyrir því að nemendur Virchows komu ekki auga á sjúkdómseinkennin af eigin rammleik var sú að þeir kunnu ekki listina að virða hlutina fyrir sér með því að velta þeim fyrir sér og máta við önnur hliðstæð fyrirbæri. Munurinn á myndlist og meinafræði er einkum sá að enginn kennari stendur við hlið áhorfenda á listsýningunni og bendir þeim á sérkenni verkanna. Þar sem ekki er um líf eða dauða að tefla þótt áhorfendum sjáist yfir eiginleika listaverks þykir sjálfsagt að þeir glími við þrautina einir og óstuddir. Aukin heldur er niðurstaða í listum sjaldnast óyggjandi. Hún krefst öðru fremur áræðis í ályktun. Áhorfandinn verður að taka á sig rögg og gera hlutina upp við sig, mestmegnis án utanaðkomandi aðstoðar.
Sökum þess hve heimsmynd nútímamannsins er flókin, mótsagnakennd og ófullkomin finnst mörgum list okkar tíma öldungis óskiljanleg. Marktæk myndlist hefur oftast verið raunsæ og jarðbundin. Tuttugustu aldar list er engin undantekning þeirrar reglu. Ástæðan fyrir margbrotinni og torræðri ásýnd hennar er óendanlegur margbreytileiki raunveruleikans sem við búum við. Hver nútímamaður lifir mun lengur og upplifir margfalt flóknari heimsmynd en forveri hans áður fyrr. Hin einfalda athöfn að aka í vinnuna, lesa skýrslu eða rýna í tölvuskjáinn, skutlast í bankann eða búðina og enda síðan daginn framan við sjónvarpið krefur athygli okkar um margfalda áreynslu á við þá sem sveitastörfin kröfðu forfeður okkar. Sjónrænn reynsluheimur okkar er öldungis samhengislaus í samanburði við reynsluheim sveitamannsins forðum daga. Tölvuskjár, bílrúða, lyfta milli hæða, endalausar búðarhillur og sjónvarpsskermur gefa ósamstæða, sundurklippta og mishraða mynd af tilverunni á örfáum mínútum. Flug milli landa margfaldar áreitin á veruleikaskyn okkar. Tilveran er numin ofanfrá, neðanfrá, á hlið eða á hvolfi, gegnum endurvarpsstöð, myndlampa, veraldarvef, á 30, 90 eða 900 kílómetra hraða eða eins og kúla sem hverfur sem örskot út í náttmyrkur alheimsins. Þeir sem krefja núlifandi listamenn um áþekka túlkun og Rembrandt viðhafði á 17. öld eru skyni skroppnir, óraunsæir og veruleikafirrtir kjánar með afar takmarkaða tilfinningu fyrir umhverfi sínu.
Sú skekkja er útbreidd að listamaðurinn byggi verk sín eftir rökrænu afleiðsluferli samkvæmt skýrt mótaðri áætlun eins og rithöfundur skáldsögu.
Atriði sem óvart verða til í höndum listamannsins og koma honum jafnmikið í opna skjöldu og áhorfendum síðar meir eru oftúlkuð sem vandlega undirbúnir smellir snillingsins. Öldungis óvænt atriði geta vissulega haft úrslitaþýðingu fyrir framvindu verksins og varanleg áhrif á þróun listamannsins en þau voru ekki sköpuð með ráðnum hug. Það er þó ekki hægt að kalla þau slys því eins og bandaríski listmálarinn Jasper Johns sýndi fram á verða listaverk ekki til fyrir slysni. Ef óvænt atvik eða slys breyta sköpunarferli listaverks er listamaðurinn ábyggilega fyrstur til að átta sig á gildi þess fyrir verk sitt. Annað hvort bætir hann slysið með einhverjum hætti eða ákveður að nýta sér það óbreytt. Velji hann síðari kostinn hefur hann eftir sem áður gert upp hug sinn og því er ekki hægt að tala um slys.
Slíkt hendir einungis ef listamaðurinn tekur ekki eftir hinu óvænta atviki.
Að velja og hafna eru mun afdrifaríkari þættir í aðferðarfræði myndlistarmannsins en rithöfundarins vegna þess hve oft hann vinnur með tilbúið myndmál sem hann hefur fundið en ekki skapað sjálfur. Þótt rithöfundur kunni einnig að vinna með fundna texta er hann vísari til að umbreyta orðalagi og færa það í stílinn.
Það er einnig misskilningur að listamaðurinn ákveði ætíð hvað hann ætli sér að gera og velji viðfangsefni samkvæmt ákveðinni, fyrirfram gefinni hugmynd.
Oftar en ekki detta listamenn niður á hugmynd án þess að hafa leitt hugann að henni. Þeir sjá eða skynja einfaldlega eitthvað óvænt sem kveikir á perunni. Sjónræn áreiti sem óbreyttir menn taka vart eftir eða telja svo ómerkileg að ekki sé um þau talandi geta hrifið listamanninn upp úr skónum eins og guðdómleg opinberun spámann. Oftar en ekki eru þessi áreiti merkingarlaus fyrir alla aðra en listamanninn. Á meðan venjulegir menn horfa á þau blankir og skilningsvana bregst listamaðurinn við þeim eins og sjúklingur sem þjáist af oflæti og þráhyggju. Hann sér stórvægilegan mun á áreitinu og öðrum fyrirbærum sem allir aðrir telja af einu og sama sauðahúsinu. Þannig getur smæsti munur sem almennt telst óværa orðið eins stór og Almannagjá í huga listamannsins. Rithöfundurinn Kurt Vonnegut Jr.
líkti listamönnum við taugatrekkta Kanarífugla sem námaverkamenn taka með sér niður í göngin til að skynja hættulega gasmyndun. Fyrir H.C. Andersen voru þeir eins og prinsessan á bauninni. Segjum einfaldlega að þeir sjá lengra en nef þeirra nær.
Afritað fés, afmyndað fés
Þessar myndir hafa enga raunverulega sögu né þýðingu, upphaf eða endi. Þær eru fullkomlega marklaus tilbúningur eins og flest myndefni úr dagblöðunum nú til dags. Ónefnd andlit grúfa sig yfir tölvutengdan myndnema og fletja á sér nefið á glerplötunni meðan ferillinn skríður hægt eftir glerinu neðanverðu og skimar afmyndaðar ásjónurnar inn á harða diskinn og tölvuskjáinn. Ljósið sem birtir upp hvert andlit og biðin eftir að ferillinn ljúki ferð sinni undir glerinu gera svipinn eilítið gapandi og gáttaðan eins og einmana þorsk í búri. Andlitið veit ekki beinlínis hvernig það á að sér að vera enda teygist á því og tengsl þess við búkinn verða ógreinileg. Bilið milli augnanna minnkar og neðri partur andlitsins stækkar óeðlilega á kostnað annarra hluta kúpunnar. Það flýtur eins og fóstur eða geimvera í koldimmu djúpinu með hvítan nefbrodd og glansandi augu.
Menn hafa tilhneigingu til að stara grafkyrrir ofan í myndnemann og halda niðri í sér andanum meðan skimunin fer fram. Þannig verður til þessi þandi, straumlínulaga svipur sem virkar andstuttur eins og umflotinn vatni.
Andlitin eru í raunverulegri stærð sem kemur einkar illa við áhorfandann vegna þess að þau eru afmynduð og virka þar af leiðandi minni en raunveruleg andlit. Reyndar áminna þau áhorfandann illyrmislega um það að hann hefur ekki hugmynd um raunverulega stærð andlits síns enda er það sá hluti líkamans að framanverðu sem hann sér hvað sjaldnast og einungis í spegli.
Þess vegna bregður honum enn meir við að sjá þessar myndir því að þær stara á hann eins og svipmót í skuggsjá; hans eigið afskræmda andlitsfall í spéspegli.
Þó að myndirnar séu skimaðar litlaust í gráskala eru þær prentaðar á pappír í fjórum litum. Grákornin fá á sig lit án þess að það nægi til að lífga fölan svipinn. Útkoman verður draugalegri fyrir vikið eins og þegar lík eru sminkuð. Ef til vill birtist faðir Hamlets syni sínum sem gráleit móða í fjórlit. Að minnsta kosti virðist andlitunum bregða fyrir eins og lúmskum læðingi við þéttingu ljósagna í myrkrinu. Þannig birtust líka hjálpardísir Drakúla í snjómuggunni í Karpatafjöllum og fyrirburðirnir kringum Harald Níelsson og aðra meðlimi Sálarrannsóknafélagsins um aldamótin. Eitthvað í skimun allra þessara nafnlausu andlita er víst til að hleypa nýjum þjóðsögum á kreik. Hver er kominn til með að segja að svona skimun snerti ekki sálina bak við svipinn? Er öruggt að hún aflagist ekki á sama hátt og andlitið?
Og hvað er orðið af rammanum góða frá endurreisnartímanum sem tryggði áhorfandanum ósýnileik huliðshjálmsins? Í staðinn fyrir að fylgjast öruggur bak við glugga með atburðarás þar sem enginn verður áhorfandans var þyrpast aðrir áhorfendur að glugganum hinum megin frá og virða fyrir sér áhorfandann fangaðan í spéspegli. Hann situr fastur bak við glugga sem hann sleppur ekki frá. Enda er heppilegast að slaka á og brölta ekki of mikið.
Hreyfingar andlitsins undir skimuninni skilar sér aðeins í aukinni þoku svo sérkennin verða loðin og ógreinileg. Þannig verða sýningargestir áhorfendur að áhorfendum sem endurgjalda augnatillitið stjarfir og starandi eins og fljótandi furðuverur.
Sum andlitin afbakast við samruna. Tvö eða fleiri mynda áður óþekkt afbrigði eins og þegar Bergman lét Liv Ullman og Bibi Anderson renna saman í eina persónu. Með aðstoð myndrænnar æxlunar blasir við fullkomin upplausn.
Andlitin verða eins og ofvaxnir sveppir. Sérkennum þeirra er ógnað með klónun. Andlit samtímans er ópersónuleg fjöldagríma sem er einungis ásjóna að nafninu til. Ótakmarkaðir möguleikar nútíma erfðafræði endurspeglast í þessari myndæxlun þar sem möguleikar samsetninga eru ótæmandi en tæmast þó um leið af því þeir eiga sér engin takmörk og ekkert sýnilegt takmark. Í endalausu, nafnlausu mannhafi eru allir öllum líkir eins og síld í torfu. Þó að síld fæðist með blönduð einkenni tveggja annarra sést enginn munur á henni og hinni sem varðveitir upprunaleg sérkenni sín.
Eins og síldin eru þessir fljótandi svipir af öðru plani og annarrar tegundar en við enda þéttast þeir og birtast án höfuðlags. Þeir eru til dæmis eyrnalausir og því ábyggilega einnig heyrnarlausir. Glerið varnar því að þeir geti gefið frá sér hljóð. Enda er meginreglan sú að svipir séu hljóðir. Lögun þeirra er anamorfísk eða sporöskjulaga sem bendir til að áhorfandinn verði að skipta um sjónarhorn til að sjá rétta lögun andlitsins. Ástæðan er sú að anamorfósur eiga sér aðra hvarfpunkta og skurðlínur en fyrirbæri sem áhorfendur sjá í venjulegri fjarvídd á hefðbundnu plani. Oft nægir að halla sér upp að hlið anamorfósu til að greina rétta lögun hennar en það er auðvitað háð því að maður komist í námunda við hana.
Sagt er að meistari Holbein yngri sem uppi var á öndverðri 16. öld hafi viljað glettast við fyrirsætur sínar, frönsku sendiherrana við ensku hirðina; aðalsmanninn Jean de Dinteville og biskupinn Georges de Selve sem hann málaði 1533. Hann sýndi þá í öllu sínu veldi standandi á flísalögðu gólfi sem enn prýðir Westminster Abbey í Lundúnum, með sérkennilegt borð milli sín, hlaðið hnattlíkönum, siglingatækjum, úri og lútu með slitinn streng. Skáhallt milli sendiherranna, neðst og á fremsta plani málaði Holbein anamorfósu af hauskúpu sem flýtur í lausu lofti eins og kringla yfir gólfinu. Hauskúpuna má leiðrétta með því að skoða hana á hlið. Sagt er að listamaðurinn hafi viljað sýna að þrátt fyrir ríkidæmi sitt, þekkingu og áhrif væru þessir dánumenn forgengilegir eins og öll auðlegð þeirra.
Aðrir segja að Holbein hafi einfaldlega verið að skemmta sér með því að bregða upp eigin fangamarki með táknrænum hætti – hauskúpu sem auðvitað er ekki annað en holað bein; Hohl-bein – án þess að meina nokkuð með því annað en staðfesta að hann hefði verið til staðar eins og forveri hans Jan van Eyck sem áritaði vottorð sitt ofan við kúpta spegilinn milli Arnolfini-hjónanna. Svo vill til að hvelfd skuggsjá endurspeglar andlit sem anamorfósu. Sú tegund er sjaldnast í lárétta átt eins og skáhallandi hauskúpa Holbeins heldur á lóðréttan veg eins og skimuðu andlitin. En hvernig sem fyrirbærin snúa eru þau ávallt annarrar sjónvíddar en þeirrar sem við nemum við venjulegar aðstæður. Anamorfósur eru fjórða víddin í myndlist, hin skimaða vídd sem liggur handan við tvívíða og þrívíða sviðið.
Þannig fer planið þar sem þessir svipir halda sig ávallt á skjön við áhorfandann og því mætir hann aldrei fyllilega fjarrænu og sjálfhverfu augnaráði þeirra hversu mjög sem sem hann reynir að nálgast þá.
Halldór Björn Runólfsson
