Jón Proppé
Jón Óskar á að baki meira en tuttugu ára feril í myndlist og hefur frá upphafi notið viðurkenningar fyrir verk sín, þrátt fyrir að þau reyni gjarnan á viðteknar skilgreiningar á þeim miðlum sem hann vinnur í. Þannig hafa málverk hans orðið sífellt naumari, svo mjög að jafnvel gagnrýnendur hefur skort orð til að lýsa inntaki þeirra. Verkin á þessari sýningu undirstrika viðleitni Jóns Óskars til að láta reyna á þanþol málverksins – að vinna ef svo má segja á mörkum þess sem talið hefur verið mögulegt innan málaralistarinnar.
Grunnmynd verkanna á þessari sýningu er alls staðar sú sama og vel þekkt úr sögunni þótt uppruni hennar týnist í grárri þoku fornaldar. Það er trúðurinn Harlequin eða Arlecchino sem sprottið hefur upp aftur og aftur í evrópskri list og á uppruna sinn í andaheimum meðal púka og svartálfa. Á miðöldum voru trúðarnir „villtir menn“ sem dönsuðu um kjötkveðjuhátíðina – maisnée Herlikin – og ef leitað er lengra aftur eiga þeir sér fyrirmyndir í Þrakíu – kalogheroi – og í dæmonum Díonýsusarhátíðanna. Þeir voru áður táknbirting hinna dauðu og dans þeirra var til heiðurs forfeðrunum, en urðu seinna að tragikómískum persónum á leiksviðinu. Í enskri hefð var Harlequin ósýnilegur öllum nema ástmey sinni, Kólumbínu.
En hér er það ekki myndefnið heldur fyrst og fremst vinnsla verkanna sem gerir þær einstakar og ítrekar samhengið í list Jóns Óskars mörg undanfarin ár.
Myndvinnslan felur í sér eins konar hringrás sköpunar og eyðingar, eyðileggingar og viðgerðar. Frá einfaldri grunnmynd vinnur Jón á myndflötinn með efnum á borð við iðnaðarlakk og með grófum tækjum, fræsurum og öðrum rafmagnsáhöldum, uns myndin er næstum ónýt, en gerir svo við skemmdirnar aftur með sparsli og öðrum efnum. Niðurstaðan er málverk sem mátt hefur reyna ýmislegt, jafnvel áður en það kemur fyrir augu áhorfenda og gagnrýnenda – málverk sem ber þess merki að sköpunarferlið er ekki einhlítt heldur felur líka í sér eyðileggingu og ofbeldi.
Með þessu móti má segja að Jón Óskar gangi eins langt og komist verður í að hlutgera málverkið. Þessi verk eru hvorki eftirmyndir né afstraksjónir – þau eru ekki einu sinni hlutlausar munsturmyndir eins og þær sem Jón hefur sýnt undanfarin ár.
Táknheimur þessa málverks býr í efnis?áferðinni sjálfri og sögunni sem sjá má markaða á yfirborð þess. Málverkið segir enga sögu nema sína eigin – sína eigin sköpunarsögu. Það er til vitnis um eigin tilurð, eins og hver annar hlutur, en leitast ekki við að tákna neitt utan við sig sjálft. En slík hógværð vekur auðvitað grunsemdir áhorfandans: Enginn hlutur er svo aumur að ekki megi lesa í hann einhverjar hugmyndir, hefja hann upp yfir sjálfan sig og gera hann að tákni fyrir einhverja almenna hugsun, einhver almenn sannindi um veruleikann. Felst til dæmis ekki nokkurt innsæi í því að búa til málverk sem vitnar svo skýrt um þjáninguna sem fylgir allri sköpun? Má ekki segja að örin á yfirborði þessa málverks sé tákn fyrir þá fórn sem það hefur þurft að færa listinni á svipaðan hátt og sár Krists eru tákn um fórn hans?
Vissulega. En þó er ekki þar með sagt að um táknmynd sé að ræða. Málverkið er, ef svo má segja, táknbært án þess að tákna nokkuð.
Málarinn Ad Reinhardt spurði árið 1950: „Hvað með hversdagsveruleikann og veruleika mál?verksins? Þetta er ekki sami veruleikinn. Hvað er þetta sköpunarverk sem þú hefur barist við að koma frá þér og hvaðan kemur það?
Hvaða tilvísun eða gildi hefur það, utan við málverkið sjálft?“ Verk Jóns Óskars svara þessum spurn?ingum á einfaldan hátt. Málverkið er hlutur eins og hver annar og vitnar aðeins um sjálft sig og tilurð sína. Gildi þess felst í þessu og því getur það um leið borið allar táknrænar tengingar.
Það er þannig á endanum afskaplega viðeigandi að sjá Harlequin brosa innan úr myndunum. Líkt og honum var ætlað að minna menn á nálægð hinna dauðu í veröld þeirra sem lifa minna málverk Jóns Óskars á hlutveruleikann að baki táknheiminum – þetta er hin frumspekilega áminning þessara verka.
