Eftir Jón Proppé
Á sýningunni Delaware dregur Jón Óskar saman marga þætti úr rúmlega tveggja áratuga starfi sínu. Um leið er ýmislegt í sýningunni eins konar afturhvarf til upphafsáranna í því starfi eða frásögn af uppvexti listamannsins og reynslu hans af námsárunum í Bandaríkjunum. Jón Óskar var einn þeirra sem bar fána nýja málverksins á níunda áratugnum og drakk það í sig í New York þar sem mikill uppgangur varð í listum uppúr 1980 þegar fjármagn fór að flæða aftur til borgarinnar eftir langt hnignunarskeið.
Efni Jóns við málverkið eru eins og áður vax og olíulitur og eins og oft áður eru málverkin dimm og litaskalinn þröngur. Jón teiknar með svörtum pensli á brúnan grunn. Teikningarnar líkjast minnispunktum eða veggjakroti og þar ægir öllu saman, myndum, texta og óræðum formum. Þetta er kunnugleg aðferð frá því nýja málverkið reis af rústum New York borgar. Teikningarnar á sýningunni eiga sér líka flóknar rætur og þar má meðal annars greina teikningar sem eru tilvísanir í barnabækur, til dæmis í bækur Rotmans um Dísu ljósálf og Alfinn álfakóng. Teikningar Rotmans eru greyptar í huga síðustu kynslóða á Íslandi þótt hann hafi dáið ungur og fátækur og sé löngu gleymdur í heimalandi sínu, Hollandi. Þannig fer það stundum að þjóðir týna því sem þær áttu en sumt er jafnvel geymt með fólki í fjarlægum löndum og uppgötvast ekki fyrr en löngu seinna.
Með þessum verkum tínir Jón Óskar saman í flókinn myndheim, iðandi af tilvísunum í listasöguna, samfélagssöguna og sögu Jóns Óskars sjálfs og hans kynslóðar. Yfirbragð verkanna er því kannski torrætt en um leið kunnuglegt því þar er skráð í fljótaskrift frásögn okkar flestra sem lifað höfum sömu tíma og Jón hér uppi á Íslandi og í nálægum löndum. Saga Jóns liggur um New York inn í myndlistina en hann hefur líka unnið alla tíð að myndmótun í víðara samhengi í hönnun dagblaða og tímarita og síðar netefnis. Hér beitir hann öllum aðferðum saman til að teikna upp veröldina útfrá sjónarhorni sem er í senn almennt og persónulegt því vinna hans og forvitni hafa opnað Jóni ýmsa sýn og þjálfað hann í þeirri list að tengja ólíkar nálganir og miðla í mynd og texta. Á ferli sínum hefur Jón haldið myndlistinni nokkuð utan við önnur störf sín en oft hefur þó opnast á milli og Jón nýtt sér efni úr hönnunarvinnu sinni og myndskreytingum til að vinna í myndlistarsýningu. Þannig var að nokkru leyti um sýninguna Friends and Lovers í sýningarsal Birgis Andréssonar sem einnig var gefin út á bók, og um verkin sem Jón lagði til samsýningarinnar Mynd í Henie-Onstad-safninu í Ósló og Hafnarhúsinu í Reykjavík. Á síðarnefndu sýningunni vann Jón verk uppúr tölvuleiknum Counter Strike og sýndi málverk af nokkrum ötulum þátttakendum í leiknum. Nokkrar skissur tengdar þessum leik má líka sjá á málverkunum á Delaware-sýningunni þar sem þær kallast á við atburðina sem urðu við Delaware árið 1776.
Á stóru málverki teiknar Jón Óskar upp Delaware-ána sem skilur að New Jersey og Pennsylvaníu í Bandaríkjunum. Þar vísar hann í afdrifaríka atburði í sögu Bandaríkjanna og jafnframt í nokkuð undarlega snúninga í listasögunni sem endurspegla kannski afstöðu hans sjálfs til landsins þar sem hann fór til listnáms, að minnsta kosti vill hann eins og Íslendinga er siður sýna okkur hvernig háttar til á þessum slóðum. Við Delaware-ána var það á jóladag 1776 að George Washington reif menn sína upp í vonskuveðri, langþreytta eftir langt undanhald. Þýskir leiguliðar Englandskonungs höfðu hrakið þá frá Manhattan, þvert vestur yfir New Jersey og loks yfir ána Delaware til Pennsylvaníu. Þeir höfðu skráð sig í uppreisnarherinn fram að áramótum og þá langaði heim. Sumir voru berfættir í snjónum en samt leiddi Washington tvö þúsund og fjögur hundruð menn aftur yfir Delaware-ána um nóttina og réðst á þorpið Trenton í birtingu þar sem tólf hundruð Þjóðverjar voru til varnar. Bandaríkjamennirnir unnu auðveldan sigur og var atvikið talið vendipunktur í stríðinu, einn lykilatburðurinn í sögunni um það hvernig Bandaríkin urðu til. Málverkið af þessum atburði, George Washington Crossing the Delaware, var málað á árunum 1850–51 af Emanuel Leutze. Málverkið er gríðarstórt, næstum fjórir metrar á hæð og sex og hálfur á breidd.
Jón Óskar hefur fengið áhuga á þessu málverki sem hangir á Metropolitan-safninu í New York og er eitt vinsælasta og þekktasta verk í bandarískri listasögu. Kannski hefur Jóni þótt ögrun í því vegna þess að málverk Leutzes virðist við fyrstu sýn vera andstæða alls þess sem ungir listamenn höfðu metnað til í upphafi níunda áratugarins. En Jóni er ekki tamt að fordæma nokkuð að óathuguðu máli og ef við skoðum myndina nánar sjáum við hve flóknir þræðir liggja um söguna og hvernig þeir hnýtast saman.
Emanuel Gottlieb Leutze var fæddur árið 1816 í Württemberg í Þýskalandi. Hann fluttist barn til Bandaríkjanna en fór heim aftur fimmtán ára til náms og varð einn af þekktari málurum Düsseldorf-skólans. Hann fékkst þó mjög við myndefni frá Bandaríkjunum og hefur greinilega orðið fyrir miklum áhrifum í uppvextinum þar. Hann var ákafur lýðveldissinni og málaði myndina af Washington á Delaware-ánni árið 1849 til hughreystingar fyrir þýska demókrata sem farið höfðu halloka fyrir yfirvöldum í uppreisninni árinu áður. Washington var fyrirmynd, lýðveldissinni sem sigrast hafði á þýskum hersveitum í þjónustu evrópsks konungsvalds. Málverkið skemmdist reyndar í eldi á vinnustofu Leutzes en hann gerði við það og seldi það listasafninu í Bremen þar sem það eyðilagðist loks í loftárásum bandamanna í síðari heimsstyrjöldinni. Leutze málaði hins vegar aðra mynd eins sem hann sýndi í New York árið 1851 og seldi fyrir stórfé, 10.000 dollara. Sú mynd rataði á Metropolitan-safnið. Sjálfur flutti Leutze aftur til Bandaríkjanna árið 1859 og dó þar níu árum seinna. Líklega þekkja fáir þeirra gesta sem skoða myndina á Metropolitan safninu söguna af tilurð hennar eða af málaranum sem sat og velti þessu efni fyrir sér meðan Evrópa var öll á barmi borgarastyrjaldar.
Málverk Leutzes varð síðan tilefni í annað málverk árið 1953. Þar var á ferðinni Larry Rivers, sem var reyndar Yitzroch Loiza Grossberg þegar hann fæddist í Bronx-hverfinu í New York árið 1923, saxófónleikari sem sneri sér að myndlist og var meðal annars félagi Louisu Matthíasdóttur í hópnum sem sýndi í Jane Street Gallery. Líkt og Louisa tilheyrði hann hópi málara sem leituðust við að endurheimta realismann í málverkum, einmitt þegar afstraktið var í algleymingi beggja vegna Atlantshafsins. Mynd Rivers af Washington á Delaware-ánni er eins konar eftirmynd af verki Leutzes, myndbyggingin er sú sama og Washington fyrir miðju, standandi í bátnum þótt öllum beri saman um að það hafi verið aftakaveður og varla stætt á þurru landi nóttina sem hann fór með menn sína yfir ána. Munurinn á málverkunum liggur einkum í því að mynd Leutzes er máluð í anda Düsseldorf Kunstakademíunnar og nemenda Wilhelms Schadow sem boðaði ákaft raunsæi í málaralist meðan mynd Rivers endurspeglar óvissa leit eftirstríðsáranna þar sem litir og form voru jafngild fyrirmyndinni og tókust á við hana í myndbyggingu. Nokkrar deilur urðu um mynd Rivers en henni er þó enn haldið á lofti sem einu helsta verki hans. Í bandarískri listasögu er verkið hliðstæða fánamyndanna sem Jasper Johns málaði. Þar er ný hugsun í myndlistinni mátuð við arfmyndir þjóðarinnar. Rivers var New York-búi, djassisti og róttæklingur, og hann hélt áfram að gagnrýna sjálfsmynd Bandaríkjamanna, meðal annars með sýningunni Saga rússnesku byltingarinnar: Frá Marx til Majakofskís árið 1965. Á sinn hátt varð hann einn af áhrifavöldum nýja málverksins.
Nýja málverkið var flókin og bragðmikil samsuða. Expressjónismi, assemblage, naíf list og margt fleira varð málurum að innblæstri. Krasstilhneigingar þeirra vísuðu í ýmsar fyrirmyndir. Í Þýskalandi krassaði AR Penck litla frumstæða karla og bæði Immendorf og Kiefer skrifuðu á málverk sín eins og skólabörn á vinnubókarblöð. Í New York voru menn fljótir að fella veggjakrotið sem nóg var af í borginni inn í málverkin, til dæmis þeir Keith Haring og Jean-Michele Basquiat, hvor á sinn hátt. Krass mátti líka sækja í smiðju afstraktmálaranna, til dæmis til Cy Twombly. Síðast en ekki síst var alls konar krass farið að gegna lykilhlutverki hjá konseptlistamönnum. Þar var gjarnan um að ræða alls konar uppdrætti og skýringarmyndir ásamt texta og Joseph Beuys geymdi til dæmis oft töflurnar sem hann skrifaði á þegar hann hélt fyrirlestra. Fyrir honum lá að skýra hugmyndir sínar og greina táknin sem hann notaði í verkum sínum en teikningarnar tóku sér bessaleyfi og urðu sjálfar að listaverkum með sín eigin lögmál og tákn. Samhengið ræður lestri myndefnis og texta og ef vel er að farið má raða saman hugmyndum, táknum og hversdagsmyndum úr öllum áttum og skapa af nýja merkingu eða nálgun.
Jón Óskar þróaði með sér malerískari stíl en flestir samtímamenn hans. Handverk hans var agað og bygging í verkunum óaðfinnanleg, djörf en úthugsuð. Hann málaði nafnlaus portrett sem virðast lyfta nútímamanninum upp í tímalausa vídd. Margs konar mynsturfletir kölluðust á við portrettin og urðu síðar til þess að losa um myndbygginguna svo málverkin fóru að flæða jafnt um allan strigann. Í New York voru þannig málverk sögð vera all-over og brautryðjandi þeirra var vinur Larry Rivers, Jackson Pollock, sem Jón Óskar minnir á í Delaware-sýningunni með litaslettum sem mynda eins konar lag framan á málverkunum, afstraktmynd sem við horfum í gegnum til að skoða málverkið á striganum. Þessi flókna samsetning, málverk í mörgum lögum sem lesa má hvert gegn um annað, leikur í höndunum á Jóni og markar nýtt upphaf í list hans þar sem öll hans reynsla og skilningur nýtist, allar aðferðir hans koma saman í myndverkinu. Líkt og Washington forðum snýr Jón aftur og hefur nú unnið sína Trenton-orrustu í 101 Reykjavík. Eða hefur hann kannski málað verk sín til að eggja okkur áfram, líkt og Leutze vildi eggja sína menn sem voru á undanhaldi eftir byltingarnar 1848? Og hvernig getum við þá snúið undanhaldi okkar í sókn?
Styttan á sýningunni er nýstárleg viðbót við verk Jóns Óskars og er kannski til marks um hve honum er mikið niðri fyrir hér. Þetta er hvítur nashyrningur með blóm á bakinu, steyptur í postulín. Hér er í raun á ferðinni kökubox að amerískri fyrirmynd, en hvergi hefur gerð íláta fyrir smákökur náð hærri hæðum en einmitt í Bandaríkjunum þar sem þau veita útrás fyrir yfirdrifna skreytiþörf og stílblöndun heimamanna. Kökubox Jóns hefur brotnað en hann er búinn að gera við og það er orðið aftur heilt þótt enn sjáist í kíttið. Þannig er líka þessi sýning öll: Á henni teflir Jón Óskar saman brotum sögunnar og smíðar af þeim eina myndheild þar sem hans eigin upplifun verður að veraldarspegli.